Literatura polsko-tatarska po 1918 roku

GRANT NARODOWEGO CENTRUM NAUKI
Nr DEC-2012/07/B/HS2/00292

 

Kierownik projektu:

Dr Grzegorz Czerwiński

Katedra Badań Filologicznych „Wschód Zachód”
Uniwersytet w Białymstoku

 

CEL PROJEKTU

Celem projektu jest kompleksowe usystematyzowanie i opis literatury polsko-tatarskiej, przy założeniu (w czym zawiera się podstawowa hipoteza projektu), iż literatura polsko-tatarska stanowi odrębne zjawisko na gruncie dwudziestowiecznej literatury polskiej, wykraczające poza nurt kresowy lub regionalny.
Jakub Szynkiewicz
Literatura polsko-tatarska jako odrębne zjawisko krystalizuje się w dwudziestoleciu międzywojennym. Na przestrzeni wieków Tatarzy Europy Środkowo-Wschodniej byli związani przede wszystkim z Wielkim Księstwem Litewskim; ponadto cechował ich swoisty patriotyzm lokalny. Stąd też nazywani byli Tatarami litewskimi (lub: polsko-litewskimi, lub: muzułmanami polsko-litewskimi), a ich literatura
piśmiennictwem Tatarów litewskich (polsko-litewskich). Ustalenie granicy wschodniej w latach 19211922 spowodowało pierwszy rozpad wspólnoty tatarskiej i uruchomiło proces identyfikacji ludności tatarskiej z nowym państwem, co najsilniej dało się zaobserwować w Polsce i na Litwie, gdzie wytworzyły się nowe grupy etniczne Tatarzy polscy i Tatarzy litewscy. Skutkiem tych przemian był też rozwój nowych literatur tatarskich. (Drugi rozpad omawianej wspólnoty nastąpił z chwilą zmiany granic Rzeczpospolitej po zakończeniu drugiej wojny światowej; wyodrębniła się wtedy dodatkowo grupa Tatarów białoruskich).

      colloquia-9_1  colloqiua10_1

Dlaczego nie powinniśmy wpisywać twórczości Tatarów polskich w nurt kresowy lub regionalny? Tatarzy do 1939 roku byli związani z Kresami północno-wschodnimi, a ich styl życia nie różnił się od tego, jaki cechował innych mieszkańców Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny czy Ziemi Nowogródzkiej. Ludność tatarska mówiła tym samym językiem (w zależności od statusu społecznego był to język polski lub gwara białoruska), nie wyróżniała się ubiorem ani zachowaniem. Elementem decydującym o jej odmienności była wyznawana religia, jaką odziedziczyli po swoich przodkach islam. Jednakże w ich utworach literackich, chociaż pisane one były w języku polskim, odnajdujemy tematy i motywy właściwe dla literatur muzułmańskich tureckiej, arabskiej, perskiej. Twórcy sięgają też po gatunki z literatur orientalnych (przede wszystkim po rubajjaty „czterowiersze”). Dzieła twórców polsko-tatarskich cechuje ponadto inna wyobraźnia archetypiczna, zakorzeniona w tradycji islamskiej i mongolsko-koczowniczej. Jednocześnie pisanie w języku polskim ściśle wiąże twórców polsko-tatarskich z kręgiem wartości europejskich (chociażby poprzez zawarte w samym języku metafory potoczne, związki frazeologiczne, grecka lub łacińska etymologia dużej części wyrazów, itp.).

Okładka 'Życia Tatarskiego' Okładka książki Leona Bohdanowicza 'Les musulmans en Pologne'

Literatura Tatarów polskich tworzy łącznik pomiędzy tradycją polską (czy szerzej: europejską) i kulturą muzułmańskiego Wschodu. Na styku odległych kultur wytworzyła się nie tylko nowa tożsamość narodowo-etniczna (składająca się z dwóch równorzędnych komponentów „polskości” i „tatarskości”), lecz również nowy typ wyobraźni artystycznej.

123  estetyczne

Potraktowanie literatury tworzonej przez Tatarów polskich w dwudziestym wieku wyłącznie jako literatury tatarskiej albo też literatury polskiej tworzonej przez Tatarów lub pewnej odmiany polskiej literatury kresowej (ewentualnie regionalnej) mogłoby spowodować trudność we właściwej interpretacji tej twórczości.

Spodziewanym efektem końcowym projektu jest wprowadzenie do szerokiego obiegu naukowego pojęcia literatury polsko-tatarskiej wraz z kanonem podstawowych dzieł literackich i towarzyszących im opracowań literaturoznawczych.

Ali Ismail Woronowicz  Olgierd Najman-Mirza Kryczyński

KONCEPCJA I PLAN BADAŃ

1. Zgromadzenie materiału badawczego
utworów literackich twórców polsko-tatarskich (kwerendy w bibliotekach i archiwach w Polsce oraz na Białorusi i Litwie).

2. Uporządkowanie zgromadzonego materiału badawczego i sporządzenie bibliografii utworów literackich autorów polsko-tatarskich, która zostanie umieszczona na stronie internetowej w postaci nieskomplikowanej, ogólnie dostępnej, bazy danych.

3. Opracowanie edytorskie najciekawszych, niepublikowanych dotąd, dzieł autorów polsko-tatarskich. W roku 2014 planowane jest wydanie dwóch tomów. Pierwszy będzie zawierał prozę podróżniczą i eseistykę. Drugi – poezję i prozę poetycką.

4. Przygotowanie serii studiów naukowych, podejmujących zagadnienia literatury polsko-tatarskiej (artykuły w czasopismach naukowych i referaty konferencyjne) i skierowanie ich do druku.

5. Przygotowanie monografii poświęconej literaturze polsko-tatarskiej po 1918 roku.

W ramach projektu stworzony zostanie ponadto warsztat analityczny do badań nad literaturami małych grup etnicznych. Literatury takie, ze względu na małą liczebność grupy, cechują się przewagą autorów nieprofesjonalnych i niewielką ilością twórców wybitnych. Jednocześnie literatury takie tworzą jednolitą całość pod względem odwoływania się do tych samych symboli, archetypów, tradycji i nie sposób w ich opisie pominąć twórczości amatorskiej. Planuje się zatem opracowanie takiego modelu badawczego, w ramach którego, pozostawiając w centrum zainteresowania literaturę o wybitnych wartościach artystycznych, udałoby się w harmonijny sposób włączyć do całości rozważań również analizę literaturoznawczą tekstów autorów nieprofesjonalnych.

'Przeglad Islamski' ze zdjeciem Leona Kryczynskiego  Strona tytułowa książki Leona Kryczyńskiego 'Pod słońcem Maroka'
BIBLIOGRAFIA LITERATURY POLSKO-TATARSKIEJ PO 1918 ROKU.
Baza danych dostępna jest tutaj.

BIBLIOGRAFIA